Oligospermi (Sperm Azlığı) Nedir? Belirtileri ve Tedavisi

Oligospermi Nedir?

Oligospermi, tıbbi literatürdeki adıyla oligozoospermi, menideki sperm konsantrasyonunun veya toplam sperm sayısının referans değerlerin altında kalmasıdır. Türkçede "sperm azlığı" ya da "sperm sayısı düşüklüğü" olarak da bilinir.

Referans değerler Dünya Sağlık Örgütü'nün (WHO) 2021'de yayımladığı İnsan Menisinin İncelenmesi ve İşlenmesi Laboratuvar El Kitabı'nın 6. baskısına dayanır. Bu değerler, partnerleri bir yıl içinde gebe kalmış erkeklerin verilerinden hesaplanmış alt sınırlardır (5. persentil). Yani sınırın hemen altındaki bir sonuç kesin kısırlık anlamına gelmez; doğal gebelik olasılığının azalmış olabileceğini gösterir.

Oligospermi sıklıkla diğer bozukluklarla birlikte görülür. Sperm sayısı, hareketi ve şekli aynı anda bozuksa buna OAT sendromu (oligoastenoteratozoospermi) denir. Menide hiç sperm yoksa tablo azospermi adını alır.

Rakamlarla Oligospermi

Kısırlık yalnızca kadınları ilgilendiren bir sorun değildir. Avrupa Üroloji Derneği (EAU) kılavuzuna göre gebelik elde edemeyen çiftlerin yaklaşık yarısında erkek faktörü tek başına ya da kadın faktörüyle birlikte rol oynar ve oligospermi bu tabloda en sık karşılaşılan bulgulardan biridir.

Levine ve arkadaşlarının 53 ülkeden 57.000'den fazla erkeğin verisini içeren meta-analizinde, ortalama sperm konsantrasyonunun 1973'te 101,2 milyon/mL'den 2018'de 49,0 milyon/mL'ye gerilediği ve düşüş hızının 2000 yılından sonra yılda %2,6'nın üzerine çıktığı gösterilmiştir.

Hafif, Orta ve Ağır Oligospermi

Klinik pratikte oligospermi, sperm konsantrasyonuna göre derecelendirilir. Sınırlar kaynaktan kaynağa küçük farklar gösterse de yaygın kullanılan sınıflama şöyledir:

• Hafif10-16 milyon/mLDoğal gebelik şansı belirgin şekilde korunur. Genellikle yaşam tarzı düzenlemesi ve neden araştırması ile başlanır.
• Orta5-10 milyon/mLVarikosel, hormon bozukluğu gibi nedenler mutlaka araştırılır; aşılama (IUI) seçenek olabilir.
• Ağır< 5 milyon/mLHormon ve genetik testler önerilir; gebelik için çoğunlukla tüp bebek (ICSI) gerekir.
• KriptozoospermiÇok az sayıdaSperm yalnızca santrifüj edilmiş örnekte bulunur. Azospermiye ilerleme riski nedeniyle sperm dondurma önerilebilir.

Tek başına konsantrasyon yeterli bir ölçüt değildir. Doğurganlık açısından en anlamlı değerlerden biri, toplam hareketli sperm sayısıdır (hacim × konsantrasyon × ileri hareketlilik oranı). Tedavi seçimi bu değere göre de yapılır.

Oligospermi Belirtileri

Oligosperminin kendine özgü bir belirtisi yoktur. Meni rengi, kıvamı ve miktarı normal görünebilir; cinsel istek ve sertleşme çoğu erkekte etkilenmez. En sık başvuru nedeni, düzenli ve korunmasız ilişkiye rağmen 12 ay içinde gebelik elde edilememesidir.

Altta yatan nedene bağlı olarak aşağıdaki bulgular eşlik edebilir:

Oligospermi Nedenleri

Sperm üretimi testislerde, beyindeki hipotalamus ve hipofiz bezinden gelen FSH ve LH hormonlarının kontrolünde gerçekleşir. Bu zincirin herhangi bir halkasındaki sorun sperm sayısını düşürebilir. Nedenler üç ana grupta incelenir:

1. Testis kaynaklı nedenler

• Varikosel: Testis toplardamarlarının genişlemesidir ve erkek kısırlığının düzeltilebilir nedenlerinin başında gelir. EAU kılavuzunun aktardığı WHO verilerine göre varikosel, normal meni analizi olan erkeklerin %11,7'sinde, anormal meni analizi olanların ise %25,4'ünde saptanır. Ayrıntılar için varikosel tedavisi sayfamıza bakabilirsiniz.
• İnmemiş testis öyküsü: Çocuklukta düzeltilmiş olsa bile sperm üretimini etkileyebilir (inmemiş testis).
• Genetik nedenler: Klinefelter sendromu (47,XXY), Y kromozomu mikrodelesyonları (AZF bölgeleri) ve diğer kromozom bozuklukları.
• Geçirilmiş enfeksiyonlar: Ergenlik sonrası kabakulak orşiti, bakteriyel epididimit veya orşit.
• Kanser tedavileri: Kemoterapi ve radyoterapi sperm üreten hücrelere zarar verebilir.
• Testis travması veya torsiyonu

2. Hormonal (testis öncesi) nedenler

• Hipogonadotropik hipogonadizm: Hipofizden yeterli FSH ve LH salgılanmaması. Tedaviye en iyi yanıt veren oligospermi nedenlerinden biridir (hipogonadizm).
• Dışarıdan testosteron veya anabolik steroid kullanımı: Beynin FSH ve LH üretimini baskılayarak sperm üretimini durma noktasına getirebilir. Bu etki o kadar güçlüdür ki testosteron, Dünya Sağlık Örgütü çalışmalarında erkek doğum kontrol yöntemi olarak araştırılmıştır.
• Prolaktin yüksekliği ve tiroid bozuklukları
• Obezite: Yağ dokusunda testosteronun östrojene dönüşmesi hormon dengesini bozar.

3. Testis sonrası nedenler

• Sperm kanallarında kısmi tıkanıklık (geçirilmiş enfeksiyon, kasık fıtığı ameliyatı)
• Geriye boşalma (retrograd ejakülasyon): Meninin bir kısmının mesaneye kaçması; diyabet, prostat ameliyatları ve bazı prostat ilaçlarından sonra görülebilir
• Anti-sperm antikorları

Risk Faktörleri

Aşağıdaki durumlar sperm sayısını düşürme riskini artırır. Birçoğu değiştirilebilir olduğu için tedavinin de önemli bir parçasıdır:

• Sigara ve tütün ürünleri
• Fazla kilo ve obezite
• Anabolik steroid veya testosteron kullanımı
• Sık sauna, sıcak küvet, kucakta dizüstü bilgisayar
• Aşırı alkol ve madde kullanımı
• Pestisit, ağır metal ve kimyasal maruziyeti
• Diyabet ve kontrolsüz kronik hastalıklar
• Uzun süreli yoğun stres ve uyku bozukluğu

Obezitenin etkisi sayılarla da gösterilmiştir: 21 çalışmayı ve 13.000'den fazla erkeği kapsayan bir meta-analizde (Sermondade ve ark., Human Reproduction Update, 2013), obez erkeklerde oligozoospermi veya azospermi görülme olasılığı normal kilolulara göre yaklaşık %42 daha yüksek bulunmuştur. Testisler, vücut sıcaklığından 2-4 °C daha serin bir ortamda en iyi çalıştığı için uzun süreli ısı maruziyeti de sperm üretimini olumsuz etkiler.

Oligospermi Tanısı Nasıl Konur?

Tanının temeli spermiyogramdır (meni analizi). Ancak sperm değerleri ateşli bir hastalık, stres veya perhiz süresine göre kısa sürede belirgin şekilde değişebileceği için tek bir sonuçla karar verilmez. Tanı süreci genellikle şu adımları izler:

1. Spermiyogram ve tekrarı2-7 günlük cinsel perhiz sonrası alınan örnek bir saat içinde incelenir. Anormal sonuçta test birkaç hafta arayla tekrarlanır.
2. Öykü ve fizik muayeneGeçirilmiş hastalıklar, ilaçlar, takviyeler, çalışma ortamı sorgulanır. Testis hacmi, kıvamı ve varikosel varlığı değerlendirilir. Kısır erkeklerde testis kanseri riski genel nüfusa göre daha yüksek olduğundan muayene atlanmamalıdır.
3. Hormon testleriFSH, LH, total testosteron (sabah saatlerinde), gerekirse prolaktin, estradiol ve TSH. Yüksek FSH genellikle testis kaynaklı bir sorunu, düşük FSH ve LH ise hipofiz kaynaklı bir sorunu gösterir.
4. Skrotal ultrasonVarikosel, testis hacmi ve testiste kitle değerlendirmesi için kullanılır.
5. Genetik testlerEAU kılavuzu, sperm konsantrasyonu 10 milyon/mL'nin altında olan erkeklerde karyotip, 5 milyon/mL'nin altında olanlarda Y kromozomu mikrodelesyon analizi önerir.
6. Ek testlerGerekirse boşalma sonrası idrar tahlili (geriye boşalma şüphesinde), sperm DNA hasarı testi, meni kültürü ve cinsel yolla bulaşan hastalık testleri.

Oligospermi Tedavisi

Tedavi, sperm sayısını düşüren nedene, oligosperminin derecesine ve kadın partnerin yaşına göre planlanır. Kadın partnerin yaşı ilerlemişse, sperm değerlerinin düzelmesini aylarca beklemek yerine yardımcı üreme tekniklerine daha erken geçmek gerekebilir.

Varikosel ameliyatı

Ele gelen (klinik) varikoseli ve bozuk sperm değerleri olan erkeklerde varikosel tedavisi hem EAU hem de Amerikan Üroloji Derneği (AUA) kılavuzlarında önerilir. Agarwal ve arkadaşlarının 2007 tarihli meta-analizinde mikrocerrahi varikoselektomi sonrası sperm konsantrasyonunda ortalama 9,71 milyon/mL artış saptanmıştır. Yalnızca ultrasonda görülen, ele gelmeyen (subklinik) varikoselin ameliyatla tedavisi ise önerilmez.

Hormon tedavileri

Hipofiz kaynaklı hormon eksikliğinde hCG ve FSH enjeksiyonları oldukça etkilidir. Nedeni bilinmeyen oligospermide FSH tedavisi, klomifen sitrat veya aromataz inhibitörleri seçilmiş hastalarda denenebilir; ancak kılavuzlar bu kullanımların kanıt düzeyinin sınırlı olduğunu vurgular. Bebek sahibi olmak isteyen erkeklerde testosteron tedavisi verilmemelidir, çünkü sperm üretimini daha da baskılar.

Antioksidan ve vitamin takviyeleri

Piyasada sperm sayısını artırdığı iddia edilen çok sayıda takviye bulunsa da bilimsel kanıt zayıftır. 2020'de Fertility and Sterility dergisinde yayımlanan çok merkezli randomize MOXI çalışmasında antioksidan kombinasyonu, plaseboya göre sperm parametrelerinde ve canlı doğum oranında anlamlı bir iyileşme sağlamamıştır. Takviyeler, altta yatan nedenin araştırılmasının yerine geçmemelidir.

Yardımcı Üreme Teknikleri

Neden tedavisi mümkün olmadığında ya da yeterli olmadığında, sperm sayısı düşük olan erkekler de yardımcı üreme teknikleriyle baba olabilir. Seçim, büyük ölçüde toplam hareketli sperm sayısına göre yapılır:

Çok ağır oligospermide sperm sayısının zamanla daha da azalabileceği göz önünde bulundurularak, uygun bir örnekte sperm dondurma (kriyoprezervasyon) önerilebilir. Ejakülatta sperm bulunamazsa testisten sperm elde etme yöntemleri değerlendirilir; ayrıntılı bilgi için erkekte kısırlık sayfamıza bakabilirsiniz.

Sperm Sayısını Desteklemek İçin Yaşam Tarzı Değişiklikleri

Sperm hücresinin üretimi yaklaşık 70-74 gün sürer; olgunlaşma ve taşınma süresiyle birlikte bu yaklaşık 3 ayı bulur. Bu nedenle bugün yapılan bir değişikliğin sonucu en erken 3 ay sonraki spermiyogramda görülür.

• Sigarayı tamamen bırakmak
• Fazla kiloyu kademeli olarak vermek
• Testosteron ve steroid kullanmamak
• Sauna ve sıcak küvetten uzak durmak
• Alkolü sınırlamak
• Haftada en az 150 dakika orta düzey egzersiz
• Sebze, meyve ve balık ağırlıklı beslenmek
• Düzenli ve yeterli uyku

Bu değişiklikler tek başına ağır oligospermiyi düzeltmeyebilir; ancak hangi tedavi seçilirse seçilsin, başarı şansını artıran temel adımlardır.

Ne Zaman Doktora Gidilmeli?

Kılavuzlar, düzenli ve korunmasız ilişkiye rağmen 12 ay içinde gebelik elde edemeyen çiftlerin değerlendirilmesini önerir. Kadın partner 35 yaşın üzerindeyse bu süre 6 aya iner. Erkek değerlendirmesi, kadın partnerin tetkikleriyle eş zamanlı başlatılmalıdır.

Aşağıdaki durumlardan biri varsa beklemeden başvurmak gerekir:

• Çocuklukta inmemiş testis ameliyatı
• Bilinen varikosel veya skrotumda şişlik
• Geçirilmiş kemoterapi ya da radyoterapi
• Testosteron veya anabolik steroid kullanım öyküsü
• Cinsel istekte belirgin azalma veya sertleşme sorunu

Spermiyogram sonucunuzu değerlendirmek ve kişisel bir tedavi planı oluşturmak için muayene randevusu alabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Kaynaklar

1. Dünya Sağlık Örgütü (WHO). WHO Laboratory Manual for the Examination and Processing of Human Semen, 6. baskı. Cenevre, 2021.
2. Dünya Sağlık Örgütü (WHO). Infertility Prevalence Estimates, 1990-2021. Cenevre, 2023.
3. Avrupa Üroloji Derneği (EAU). EAU Guidelines on Sexual and Reproductive Health. Arnhem, 2024.
4. Schlegel PN ve ark. Diagnosis and Treatment of Infertility in Men: AUA/ASRM Guideline (Part I ve II). Journal of Urology, 2021.
5. Levine H ve ark. Temporal trends in sperm count: a systematic review and meta-regression analysis of samples collected globally in the 20th and 21st centuries. Human Reproduction Update, 2023.
6. Sermondade N ve ark. BMI in relation to sperm count: an updated systematic review and collaborative meta-analysis. Human Reproduction Update, 2013.
7. Agarwal A ve ark. Efficacy of varicocelectomy in improving semen parameters: new meta-analytical approach. Urology, 2007.
8. Steiner AZ ve ark. The effect of antioxidants on male factor infertility: the Males, Antioxidants, and Infertility (MOXI) randomized clinical trial. Fertility and Sterility, 2020.
9. Smits RM ve ark. Antioxidants for male subfertility. Cochrane Database of Systematic Reviews, 2019.